TAM SAM SOM Là Gì? Cách Tính Quy Mô Thị Trường Từng Bước

Các sai lầm phổ biến làm sai lệch kết quả phân tích TAM SAM SOM

TAM SAM SOM là ba cấp độ giúp doanh nghiệp xác định quy mô thị trường. TAM thể hiện tổng cơ hội doanh thu tiềm năng của sản phẩm, SAM là phần thị trường doanh nghiệp có thể phục vụ, còn SOM là phần có khả năng giành được trong một khoảng thời gian xác định. Cách tính cơ bản là lấy số khách hàng tương ứng với từng cấp độ nhân với doanh thu bình quân trên mỗi khách hàng trong cùng kỳ. Khi có nhiều phân khúc với mức chi tiêu khác nhau, cần tính riêng từng nhóm rồi cộng lại. Kết quả phải thỏa mãn SOM ≤ SAM ≤ TAM và được kiểm tra bằng dữ liệu, năng lực bán hàng cùng các giả định thực tế. Bài viết tại Thư Quán Doanh Nhân sẽ hướng dẫn từng bước tính toán, minh họa bằng một doanh nghiệp phần mềm quản lý cửa hàng và chỉ ra cách kiểm tra kết quả để tránh đánh giá sai cơ hội kinh doanh.

TAM, SAM, SOM là gì và khác nhau như thế nào?

TAM SAM SOM là bộ ba chỉ số giúp doanh nghiệp đánh giá quy mô thị trường ở ba cấp độ, từ tổng cơ hội kinh doanh đến phần thị trường có khả năng giành được.

Sơ đồ TAM SAM SOM thể hiện quy mô thị trường từ tổng cơ hội đến phần doanh nghiệp có thể giành được
TAM bao quát toàn bộ thị trường phù hợp, SAM là phần có thể phục vụ, còn SOM là phần có khả năng giành được.

Điểm khác biệt nằm ở phạm vi khách hàng và điều kiện khai thác thị trường. Một doanh nghiệp có thể hoạt động trong thị trường rất lớn nhưng chỉ đủ khả năng phục vụ một phần nhỏ.

Ba chỉ số được hiểu như sau:

  • TAM (Total Addressable Market): Tổng thị trường tiềm năng của một sản phẩm hoặc dịch vụ. Chỉ số này thể hiện cơ hội doanh thu tối đa về mặt lý thuyết nếu toàn bộ khách hàng phù hợp đều mua sản phẩm.
  • SAM (Serviceable Addressable Market): Phần thị trường nằm trong TAM mà doanh nghiệp có khả năng phục vụ bằng sản phẩm, phạm vi hoạt động và mô hình kinh doanh hiện tại.
  • SOM (Serviceable Obtainable Market): Phần thị trường thuộc SAM mà doanh nghiệp có khả năng giành được trong khoảng thời gian xác định, dựa trên năng lực bán hàng và điều kiện cạnh tranh.

Để dễ hình dung, giả sử một phần mềm có 50.000 cửa hàng phù hợp trên thị trường. Doanh nghiệp mới đủ khả năng phục vụ 12.000 cửa hàng và dự kiến thu hút được 600 khách hàng trong ba năm.

Khi đó, 50.000 cửa hàng thuộc TAM, 12.000 cửa hàng thuộc SAM và 600 cửa hàng là cơ sở xác định SOM.

Mối quan hệ giữa TAM, SAM và SOM có thể biểu diễn bằng SOM ⊆ SAM ⊆ TAM. Khi được quy đổi thành doanh thu trên cùng cơ sở tính toán, ba giá trị phải thỏa mãn SOM ≤ SAM ≤ TAM.

Tiêu chíTAMSAMSOM
Phạm viToàn bộ thị trường phù hợpPhần thị trường có thể phục vụPhần thị trường có thể giành được
Câu hỏi cần trả lờiCơ hội thị trường lớn bao nhiêu?Doanh nghiệp phục vụ được bao nhiêu?Doanh nghiệp có thể giành được bao nhiêu?
Yếu tố giới hạnNhu cầu và khả năng chi trảĐịa lý, sản phẩm và phân phốiCạnh tranh, bán hàng và thời gian
Công thức cơ bảnKhách hàng tiềm năng × Doanh thu bình quânKhách hàng có thể phục vụ × Doanh thu bình quânKhách hàng dự kiến giành được × Doanh thu bình quân
Giá trị sử dụngĐánh giá tổng cơ hộiXác định phạm vi kinh doanh phù hợpKiểm tra mục tiêu có khả thi không

Trong thực tế, TAM lớn không đồng nghĩa với doanh thu lớn. Khả năng tiếp cận khách hàng và chuyển đổi thành người mua mới quyết định phần cơ hội doanh nghiệp có thể khai thác.

Cần chuẩn bị những dữ liệu gì để tính TAM SAM SOM?

Muốn tính quy mô thị trường có cơ sở, doanh nghiệp cần xác định đúng khách hàng, phạm vi hoạt động và giá trị doanh thu trên mỗi khách hàng.

Các nhóm dữ liệu cần chuẩn bị để tính quy mô thị trường TAM SAM SOM
Kết quả tính quy mô thị trường phụ thuộc vào dữ liệu về khách hàng, phạm vi hoạt động, doanh thu và năng lực bán hàng.

Không nên bắt đầu bằng một con số doanh thu toàn ngành rồi tự chọn tỷ lệ phần trăm. Cách làm đó dễ khiến kết quả cao hơn nhiều so với cơ hội thực tế.

Bảng dưới đây tổng hợp bảy nhóm dữ liệu cần chuẩn bị.

Dữ liệuNội dung cần xác địnhNguồn tham khảo
Sản phẩm hoặc dịch vụNhu cầu được giải quyết và đối tượng sử dụngMô tả sản phẩm, khảo sát khách hàng
Khách hàng phù hợpNhóm có nhu cầu và khả năng thanh toánKhảo sát, hồ sơ khách hàng
Phạm vi và thời gianKhu vực kinh doanh, phân khúc và kỳ tínhKế hoạch hoạt động, dữ liệu thị trường
Tổng khách hàng tiềm năngSố khách hàng đáp ứng điều kiện của TAMThống kê ngành, dữ liệu khảo sát
Doanh thu bình quânSố tiền mỗi khách hàng có thể chi trong kỳGiá bán, hợp đồng, giao dịch
Khách hàng có thể phục vụSố khách hàng đáp ứng điều kiện của SAMDữ liệu địa lý, sản phẩm, phân phối
Khả năng giành khách hàngKhả năng tiếp cận, chuyển đổi và duy trì khách hàngDữ liệu bán hàng, CRM, thử nghiệm

Doanh nghiệp có thể tham khảo báo cáo ngành, số liệu từ Cơ quan Thống kê Việt Nam, khảo sát khách hàng và dữ liệu giao dịch nội bộ.

Thông tin thu được từ phân tích thị trường kinh doanh giúp kiểm tra nhu cầu, số lượng khách hàng và mức chi tiêu trước khi đưa vào phép tính.

Đặc biệt, cần phân biệt doanh nghiệp đăng ký, doanh nghiệp đang hoạt động và hộ kinh doanh cá thể. Đây không phải những nhóm thống kê có thể tự động thay thế cho nhau.

Việc xác định nhóm khách hàng phù hợp cũng là cơ sở để khoanh vùng thị trường mục tiêu khi tính SAM.

Về phương pháp, Bottom-up bắt đầu từ số khách hàng và mức chi tiêu bình quân. Top-down sử dụng dữ liệu thị trường tổng thể rồi thu hẹp theo điều kiện phù hợp.

Nên ưu tiên Bottom-up khi có dữ liệu khách hàng tương đối rõ ràng. Top-down có thể dùng để đối chiếu kết quả.

Nếu chưa đủ thông tin, doanh nghiệp vẫn có thể lập ước tính ban đầu. Tuy nhiên, phải ghi rõ đâu là dữ liệu đã quan sát và đâu là giả định cần kiểm chứng.

Cách tính TAM SAM SOM từng bước

Cách tính TAM SAM SOM gồm bốn bước liên tiếp. Trước tiên xác định tổng thị trường tiềm năng, sau đó thu hẹp theo khả năng phục vụ, ước lượng phần có thể giành được và cuối cùng kiểm tra kết quả.

Cả ba chỉ số phải sử dụng cùng đơn vị khách hàng, tiền tệ và kỳ tính toán để có thể so sánh.

Bước 1. Tính TAM để xác định tổng quy mô thị trường tiềm năng

Để tính TAM, trước hết hãy xác định toàn bộ khách hàng có nhu cầu đối với sản phẩm trong phạm vi thị trường đã chọn.

Tiếp theo, ước tính doanh thu bình quân mà một khách hàng có thể mang lại trong một năm.

Công thức tính TAM:

TAM = Tổng số khách hàng tiềm năng × Doanh thu bình quân mỗi khách hàng/năm

Ví dụ, một phần mềm có 50.000 cửa hàng tiềm năng với mức phí 3 triệu đồng mỗi năm.

TAM = 50.000 × 3.000.000 = 150 tỷ đồng/năm.

Trường hợp sản phẩm có nhiều mức giá, không nên mặc định mọi khách hàng đều chi tiêu giống nhau.

Giả sử một phân khúc có 1.000 khách hàng trả 2 triệu đồng/năm, phân khúc khác có 500 khách hàng trả 5 triệu đồng/năm.

TAM = (1.000 × 2 triệu) + (500 × 5 triệu) = 4,5 tỷ đồng/năm.

Đây là cách cộng doanh thu tiềm năng của từng nhóm khách hàng. Điều kiện quan trọng là các phân khúc không được tính trùng đối tượng.

Với sản phẩm có nhiều lần mua, doanh thu bình quân cần phản ánh cả giá trị đơn hàng và tần suất mua trong kỳ.

Lưu ý, TAM không mặc nhiên bằng doanh thu toàn ngành. Một ngành có thể bao gồm nhiều sản phẩm và nhóm khách hàng không liên quan đến giải pháp đang phân tích.

Bước 2. Tính SAM để xác định phần thị trường có thể phục vụ

Sau khi có TAM, doanh nghiệp cần xác định phần khách hàng thực sự phù hợp với khả năng cung cấp sản phẩm hiện tại.

Hãy loại khỏi phép tính những nhóm nằm ngoài khu vực hoạt động, không phù hợp với tính năng sản phẩm hoặc chưa thể tiếp cận qua hệ thống phân phối.

Công thức tính SAM:

SAM = Số khách hàng có thể phục vụ × Doanh thu bình quân mỗi khách hàng/năm

Giả sử trong 50.000 cửa hàng tiềm năng, doanh nghiệp chỉ đáp ứng được nhu cầu của 12.000 cửa hàng.

SAM = 12.000 × 3.000.000 = 36 tỷ đồng/năm.

Cũng có thể sử dụng công thức:

SAM = TAM × Tỷ lệ thị trường đủ điều kiện phục vụ

Trong ví dụ này, tỷ lệ là 12.000 / 50.000 = 24%. Vì mức doanh thu bình quân không đổi nên 150 tỷ × 24% = 36 tỷ đồng.

Tuy nhiên, nếu khách hàng bị loại có mức chi tiêu khác biệt đáng kể, tỷ lệ theo số khách hàng chưa chắc bằng tỷ lệ theo doanh thu. Khi đó cần tính riêng giá trị từng phân khúc.

Điểm quan trọng là 24% phản ánh phạm vi thị trường có thể phục vụ, không phải tỷ lệ khách hàng doanh nghiệp chắc chắn giành được.

Bước 3. Tính SOM để ước lượng phần thị trường có thể giành được

SOM thể hiện phần thị trường doanh nghiệp có cơ sở kỳ vọng chiếm lĩnh trong một khoảng thời gian cụ thể.

Để ước lượng, cần xác định số khách hàng có thể tiếp cận, tỷ lệ chuyển đổi dự kiến, năng lực bán hàng và khả năng duy trì khách hàng.

Công thức tính SOM:

SOM = Số khách hàng dự kiến giành được × Doanh thu bình quân mỗi khách hàng/năm

Giả sử doanh nghiệp đặt mục tiêu có 600 cửa hàng đang sử dụng phần mềm vào cuối năm thứ ba.

SOM = 600 × 3.000.000 = 1,8 tỷ đồng/năm.

Một cách tính khác là:

SOM = SAM × Tỷ lệ thị phần dự kiến có thể đạt được

Với SAM bằng 36 tỷ đồng, mục tiêu 600 khách hàng tương ứng 5% thị trường có thể phục vụ.

Tuy nhiên, không nên tự chọn mức 5% hoặc 10% nếu chưa giải thích được khả năng đạt mục tiêu.

Chẳng hạn, nếu tỷ lệ chuyển đổi dự kiến là 10%, doanh nghiệp cần tiếp cận khoảng 6.000 khách hàng tiềm năng phù hợp để có 600 khách hàng mua, trong điều kiện chưa xét khách hàng rời bỏ.

Mức độ cạnh tranh cũng ảnh hưởng đến kết quả. Việc phân tích đối thủ cạnh tranh giúp doanh nghiệp đánh giá liệu mục tiêu giành khách hàng có hợp lý hay không.

Cần phân biệt tỷ lệ thị phần dự kiến dùng tính SOM với thị phần đã đạt được trên thực tế. Một bên là ước lượng tương lai, bên còn lại phản ánh kết quả đã phát sinh.

Bước 4. Kiểm tra và đối chiếu kết quả TAM, SAM, SOM

Sau khi hoàn thành phép tính, hãy kiểm tra trước tiên điều kiện SOM ≤ SAM ≤ TAM.

Nếu SOM lớn hơn SAM hoặc SAM lớn hơn TAM trên cùng cơ sở đo lường, có thể doanh nghiệp đã nhầm phạm vi khách hàng, mức giá hoặc công thức.

Bảng dưới đây giúp rà soát kết quả trước khi sử dụng.

Tiêu chíCách kiểm tra
Phạm vi thị trườngCả ba chỉ số cùng xét một sản phẩm và thị trường
Đơn vị khách hàngKhông trộn cửa hàng, doanh nghiệp và người dùng
Khách hàng trùng lặpMỗi khách hàng chỉ được tính một lần
Đơn vị tiền tệSử dụng cùng loại tiền và cách ghi nhận doanh thu
Kỳ tính toánKhông trộn dữ liệu tháng, năm và nhiều năm
Mức chi tiêuKiểm tra giá bán và tần suất mua
Điều kiện SAMXác nhận tiêu chí địa lý, sản phẩm và phân phối
Giả định SOMĐối chiếu với khả năng bán hàng và cạnh tranh
Thứ tự quy môKiểm tra SOM ≤ SAM ≤ TAM
Dữ liệu đối chiếuSo sánh với thông tin thị trường phù hợp
Tính cập nhậtGhi rõ năm và thời điểm thu thập dữ liệu
Khả năng giải trìnhLưu lại công thức, nguồn dữ liệu và giả định

Một kết quả đáng tin cậy không chỉ có phép tính đúng. Người thực hiện còn phải giải thích được nguồn gốc và điều kiện áp dụng của từng con số.

Ví dụ tính TAM SAM SOM cho một doanh nghiệp tại Việt Nam

Giả sử một doanh nghiệp tại Việt Nam cung cấp phần mềm quản lý cửa hàng với mức phí trung bình 3 triệu đồng mỗi khách hàng mỗi năm.

Ví dụ minh họa cách tính TAM SAM SOM bằng số lượng khách hàng và doanh thu bình quân
Ví dụ thực tế giúp chuyển số lượng khách hàng tiềm năng và doanh thu bình quân thành các mức TAM, SAM và SOM.

Doanh nghiệp muốn ước tính quy mô thị trường và xác định phần cơ hội có thể khai thác trong ba năm đầu.

Toàn bộ số liệu dưới đây là giả định minh họa, không phải thống kê thực tế về thị trường phần mềm quản lý cửa hàng tại Việt Nam.

Dữ liệu đầu vàoGiá trị giả định
Tổng số cửa hàng tiềm năng50.000 cửa hàng
Số cửa hàng có thể phục vụ12.000 cửa hàng
Khách hàng đang sử dụng dịch vụ vào cuối năm thứ ba600 cửa hàng
Doanh thu bình quân mỗi khách hàng3 triệu đồng/năm
Thời điểm đánh giá SOMCuối năm thứ ba

Áp dụng công thức đã trình bày, doanh nghiệp thu được kết quả sau.

Chỉ sốPhép tínhKết quả
TAM50.000 × 3 triệu150 tỷ đồng/năm
SAM12.000 × 3 triệu36 tỷ đồng/năm
SOM600 × 3 triệu1,8 tỷ đồng/năm
SAM/TAM12.000 / 50.000 × 100%24%
SOM/SAM600 / 12.000 × 100%5%
SOM/TAM600 / 50.000 × 100%1,2%

Vì sao TAM giảm từ 50.000 xuống 12.000 cửa hàng?

Doanh nghiệp có thể chưa cung cấp dịch vụ tại mọi khu vực hoặc sản phẩm chưa phù hợp với tất cả mô hình cửa hàng.

Những điều kiện này khiến 38.000 cửa hàng không thuộc SAM. Tuy nhiên, chưa có dữ liệu để xác định chính xác số cửa hàng bị loại vì từng nguyên nhân.

Vì sao SOM chỉ có 600 khách hàng?

Doanh nghiệp dự kiến giành được 5% trong tổng số 12.000 cửa hàng có thể phục vụ. Đây là mục tiêu cần kiểm chứng, không phải kết quả chắc chắn.

Nếu bắt đầu từ 0 khách hàng và không có khách hàng rời bỏ, để đạt 600 khách hàng sau 36 tháng, doanh nghiệp cần tăng ròng trung bình khoảng 16,7 khách hàng mỗi tháng.

Con số này giúp đánh giá năng lực bán hàng. Nếu khách hàng rời bỏ dịch vụ, số khách hàng mới cần thu hút sẽ cao hơn.

Một điểm đặc biệt quan trọng là 1,8 tỷ đồng/năm thể hiện quy mô doanh thu quy đổi theo năm tại thời điểm cuối năm thứ ba, giả sử 600 khách hàng đều trả đủ mức phí hằng năm.

Giá trị đó không tự động bằng doanh thu thực tế phát sinh trong riêng năm thứ ba, càng không phải doanh thu cộng dồn của cả ba năm.

Muốn xác định doanh thu đã phát sinh, cần biết thời điểm khách hàng bắt đầu trả phí và thời gian họ thực sự sử dụng dịch vụ.

Những sai lầm thường gặp khi tính TAM SAM SOM

Dù công thức tương đối đơn giản, cách tính quy mô thị trường vẫn có thể cho kết quả sai nếu dữ liệu và giả định không phù hợp.

Các sai lầm phổ biến làm sai lệch kết quả phân tích TAM SAM SOM
Tính trùng khách hàng, dùng dữ liệu thiếu căn cứ hoặc đánh đồng TAM với doanh thu toàn ngành đều có thể làm sai lệch kết quả.

Dưới đây là những lỗi cần tránh khi áp dụng ba chỉ số.

  • Lấy doanh thu toàn ngành làm TAM.

    Doanh thu ngành có thể bao gồm nhiều sản phẩm không liên quan. Chỉ nên tính phần nhu cầu phù hợp với giải pháp đang nghiên cứu.

  • Nhầm SAM với SOM.

    Doanh nghiệp có thể phục vụ 12.000 khách hàng nhưng không có nghĩa sẽ bán được cho tất cả. SOM cần phản ánh khả năng giành khách hàng trong thời gian cụ thể.

  • Chọn tỷ lệ thị phần tùy ý.

    Lấy 5% hoặc 10% SAM mà không có căn cứ dễ khiến SOM bị thổi phồng. Tỷ lệ phải phù hợp với năng lực tiếp cận và chuyển đổi khách hàng.

  • Tính trùng khách hàng giữa các phân khúc.

    Một cửa hàng có thể xuất hiện trong nhiều nhóm thống kê. Nếu cộng trực tiếp mà không loại trùng, quy mô thị trường sẽ lớn hơn thực tế.

  • Áp dụng một mức chi tiêu cho mọi khách hàng.

    Các nhóm khách hàng có thể sử dụng gói dịch vụ hoặc tần suất mua khác nhau. Khi chênh lệch đáng kể, nên tính riêng từng nhóm rồi tổng hợp.

  • Kết hợp dữ liệu không cùng phạm vi.

    Không nên lấy số khách hàng của một năm nhân với mức chi tiêu của năm khác mà chưa điều chỉnh. Dữ liệu khác khu vực cũng có thể tạo ra sai lệch.

  • Nhầm doanh thu quy đổi với doanh thu thực tế.

    Số khách hàng đạt được tại cuối năm nhân với giá trị hợp đồng hằng năm không nhất thiết phản ánh doanh thu đã ghi nhận trong năm đó.

  • Bỏ qua giới hạn nguồn lực.

    Mục tiêu SOM phải phù hợp với khả năng bán hàng, cung cấp dịch vụ và duy trì khách hàng. Quy mô thị trường lớn không bảo đảm doanh nghiệp đạt được doanh thu dự kiến.

Để hạn chế những sai lệch này, doanh nghiệp nên lưu lại nguồn số liệu, cách tính và thời điểm cập nhật. Khi giả định thay đổi, kết quả cũng cần được tính lại.

Doanh nghiệp nên làm gì sau khi tính được TAM SAM SOM?

Sau khi hoàn thành bảng TAM, SAM và SOM, doanh nghiệp đã có cơ sở ban đầu để đánh giá cơ hội kinh doanh. Tuy nhiên, giá trị thực sự nằm ở cách sử dụng các con số này.

Có năm việc nên thực hiện tiếp theo.

  • Đánh giá tổng cơ hội thị trường: Sử dụng TAM để nhận biết quy mô nhu cầu tiềm năng và xem xét thị trường có đủ lớn so với định hướng sản phẩm hay không.
  • Lựa chọn phân khúc phù hợp: Dựa trên SAM để nhận diện phần khách hàng doanh nghiệp có khả năng phục vụ bằng nguồn lực và sản phẩm hiện tại.
  • Xác định mục tiêu khách hàng: Sử dụng SOM làm cơ sở tham khảo khi đặt mục tiêu doanh thu và số lượng khách hàng trong khoảng thời gian cụ thể.
  • Đối chiếu với năng lực thực hiện: Kiểm tra xem đội ngũ bán hàng, kênh phân phối và khả năng duy trì dịch vụ có phù hợp với mục tiêu hay không.
  • Cập nhật khi có dữ liệu mới: Điều chỉnh phép tính nếu nhu cầu, giá bán, số khách hàng hoặc phạm vi cung cấp sản phẩm thay đổi.

Chẳng hạn, nếu SAM tăng do doanh nghiệp mở rộng khu vực hoạt động nhưng năng lực bán hàng không đổi, SOM chưa chắc tăng tương ứng.

Ngược lại, khi doanh nghiệp cải thiện khả năng chuyển đổi và duy trì khách hàng, SOM có thể tăng ngay cả khi TAM không thay đổi.

Ba chỉ số cũng hữu ích khi giải thích cơ hội thị trường trước nhà đầu tư. TAM SAM SOM trong pitch deck giúp thể hiện sự khác biệt giữa tổng tiềm năng và phần cơ hội doanh nghiệp dự kiến khai thác.

Dù vậy, quy mô thị trường không đồng nghĩa với lợi nhuận. TAM, SAM và SOM không trực tiếp phản ánh chi phí hoạt động, dòng tiền hay khả năng sinh lời.

Trước khi sử dụng kết quả để ra quyết định, doanh nghiệp nên hoàn thành bảng tổng hợp gồm TAM, SAM, SOM, công thức, số khách hàng, tỷ lệ thu hẹp, nguồn dữ liệu, giả định chính và mốc thời gian.

Một bảng tính có thể giải thích rõ từng con số sẽ hữu ích hơn nhiều so với một ước lượng thị trường rất lớn nhưng thiếu căn cứ.

TAM cho biết tổng cơ hội thị trường, SAM xác định phần doanh nghiệp có thể phục vụ, còn SOM phản ánh phần thị trường có khả năng giành được trong thời gian cụ thể. Điều quan trọng không chỉ là tính đúng công thức mà còn phải xác định rõ khách hàng, mức chi tiêu, phạm vi hoạt động và khả năng đạt mục tiêu. Thư Quán Doanh Nhân khuyến nghị doanh nghiệp ghi lại nguồn dữ liệu, tỷ lệ thu hẹp thị trường và những giả định cần kiểm chứng trước khi sử dụng kết quả để ra quyết định. Sau khi hoàn thành bảng TAM SAM SOM, bạn có thể tiếp tục đối chiếu các giả định và đánh giá cơ hội kinh doanh thông qua việc phân tích thị trường một cách toàn diện hơn.